دکتر بهرام نقیبی

جراحی تعویض مفصل ران (THA) و زانو (TKA)، به عنوان یکی از مؤثرترین درمان‌ها برای آرتروز پیشرفته و درد شدید مفصلی، می‌تواند زندگی بیماران را دگرگون سازد. با این حال، موفقیت این جراحی‌ها فراتر از مهارت جراح و کیفیت پروتز است؛ تأثیر وزن بدن بر جراحی تعویض مفصل و وضعیت تغذیه‌ای بیمار نقش کلیدی در نتایج کوتاه‌مدت و بلندمدت و همچنین بر موفقیت جراحی ایفا می‌کند. چاقی (BMI ≥ ۳۰) و اضافه وزن (BMI ۲۵–۲۹.۹) با افزایش فشار مکانیکی بر پروتز، خطر عفونت، دررفتگی، سایش زودرس و نیاز به جراحی بازنگری همراه است. برعکس، کاهش وزن پیش یا پس از جراحی این ریسک‌ها را به‌طور چشمگیری کاهش داده و کیفیت زندگی را ارتقا می‌بخشد. بر اساس راهنماهای AAOS (که آستانه BMI <۴۰ را برای جراحی ایمن elective توصیه می‌کند) و NICE (که بر مدیریت وزن پیش از جراحی تأکید دارد)، این عوامل قابل کنترل هستند.

این نوشتار بر پایه مطالعات کوهورتی، متاآنالیزها و راهنماهای بالینی تدوین شده است. هدف، ارائه اطلاعات علمی و عملی در مورد تأثیر وزن بر موفقیت جراحی و راهکارهای کنترل آن برای بهینه‌سازی نتایج است.

 

اهمیت وزن در موفقیت جراحی

وزن بدن از طریق دو مکانیسم اصلی بر جراحی تعویض مفصل تأثیر می‌گذارد: اول، فشار مکانیکی: هر کیلوگرم اضافه وزن، فشار ۳ تا ۶ برابری بر مفصل زانو و ۲ تا ۴ برابری بر مفصل ران وارد می‌کند. این امر سایش پروتز را تسریع و خطر شل شدن ایمپلنت را افزایش می‌دهد، همان‌گونه که متاآنالیزی در سال ۲۰۲۰ بر روی ۲,۱۹۰,۸۲۴ بیمار THA نشان داد ریسک عوارض، عفونت‌ها و بازنگری‌ها در افراد چاق به‌طور قابل‌توجهی بالاتر است. دوم، عوامل سیستمیک: چاقی با التهاب مزمن، مقاومت به انسولین، ضعف ایمنی و بیماری‌های همراه (دیابت، فشار خون) مرتبط است که بهبودی را مختل می‌کند. مطالعه کوهورتی سال ۲۰۲۳ تأیید کرد بیماران با BMI >۴۰، ۵ برابر بیشتر نیاز به جراحی بازنگری در ۱۰ سال اول دارند، و این ریسک با افزایش BMI به‌طور خطی رشد می‌کند.

تأثیر چاقی بر عوارض جراحی

چاقی خطر چندین عارضه جدی را افزایش می‌دهد:

• • عفونت محل جراحی (SSI): در BMI ≥۳۰، خطر ۲ تا ۳ برابر می‌شود (متاآنالیز ۲۰۲۲).

• • عفونت پروتز (PJI): ۴ تا ۶ برابر افزایش (مطالعه ۲۰۲۱).

• • دررفتگی مفصل ران: ۲ برابر بیشتر (بررسی ۲۰۲۴).

• • ترومبوز وریدی عمقی (DVT): ۲.۵ برابر (مطالعه کوهورتی ۲۰۲۳).

• • سایش زودرس پروتز: ۳ برابر (مطالعه طولی ۲۰۲۰).

متاآنالیز ۲۰۲۴ نشان داد که در TKA، چاقی با درد و ناتوانی بیشتر در بلندمدت (SMD -۰.۳۶) همراه است، هرچند در THA تأثیر بر درد کمتر است (SMD -۰.۳۲).

 

مزایای کاهش وزن پیش از جراحی

کاهش وزن پیش از جراحی نتایج را دگرگون می‌سازد:

• • کاهش ۵ کیلوگرم خطر عفونت را تا ۳۰٪ کاهش می‌دهد.

• • کاهش ۱۰ کیلوگرم خطر دررفتگی را تا ۵۰٪ کم می‌کند.

• • رسیدن به BMI <۳۰ نرخ موفقیت را به سطح بیماران با وزن طبیعی نزدیک می‌کند.

کارآزمایی بالینی سال ۲۰۲۲ (بر روی بیماران با کاهش ۵–۱۰٪ وزن در ۸ هفته پیش از جراحی) نشان داد زمان بستری ۱.۵ روز کمتر و نیاز به مسکن ۴۰٪ کاهش یافت. مطالعه‌ای در سال ۲۰۲۴ تأکید کرد کاهش وزن بیش از ۱۰٪ پیش از THA، عوارض perioperative را بهبود می‌بخشد، هرچند وزن‌کاهش سریع (کمتر از ۹ ماه) ممکن است ریسک را افزایش دهد.

 

راهکارهای علمی کنترل وزن

پیش از جراحی (حداقل ۸ تا ۱۲ هفته)

1. رژیم غذایی متعادل: کاهش ۵۰۰ تا ۷۵۰ کیلوکالری روزانه، پروتئین بالا (۱.۲–۱.۶ گرم/کیلوگرم) و فیبر (سبزیجات، غلات کامل).
2. ورزش ایمن: شنا، دوچرخه ثابت، پیاده‌روی در آب و تمرینات مقاومتی سبک با تأیید پزشک.
3. مشاوره تغذیه: برنامه شخصی‌سازی‌شده با متخصص.
4. جراحی باریاتریک: برای BMI ≥۴۰ یا ≥۳۵ با بیماری‌های همراه، که طبق RCT سال ۲۰۲۲، ریسک عوارض TKA را کاهش می‌دهد.

 

پس از جراحی

1. شروع تدریجی: از هفته ۶ با ورزش‌های آبی و دوچرخه ثابت.
2. کنترل اشتها: کاهش اوپیوئیدها (که اشتها را افزایش می‌دهند).
3. پیگیری منظم: وزن‌سنجی ماهانه و تنظیم رژیم.

 

نقش جراح و تیم پزشکی

• • ارزیابی پیش‌جراحی: محاسبه BMI و مشاوره کاهش وزن (AAOS BMI <۴۰ را ایمن می‌داند).

• • هدف واقع‌بینانه: ۵–۱۰٪ کاهش در ۳ ماه.

• • ارجاع به متخصص: تغذیه، غدد یا جراحی چاقی.

• • پیگیری پس از عمل: ارزیابی وزن در ۶ هفته، ۳ ماه و ۱ سال.

 

نکات عملی برای بیماران

• از رژیم‌های افراطی پرهیز کنید – پایداری اولویت دارد.
• وزن را ثبت کنید – تغییرات کوچک را پیگیری کنید.
• حمایت خانوادگی بگیرید – برای رژیم و ورزش.
• هدف کوچک بگذارید – مثلاً ۱ کیلوگرم در ماه.
• علائم هشدار را جدی بگیرید – تورم، درد یا کاهش وزن ناگهانی.

 

سخن پایانی

وزن بدن یکی از مهم‌ترین عوامل قابل کنترل در موفقیت جراحی تعویض مفصل است. چاقی خطر عوارض را افزایش می‌دهد، اما کاهش وزن پیش یا پس از جراحی طول عمر پروتز را افزایش و ریسک‌ها را کاهش می‌دهد. بیماران باید با تیم پزشکی برای برنامه شخصی‌سازی‌شده همکاری کنند. با مدیریت صحیح وزن، بازگشت به زندگی فعال، بدون درد و با کیفیت بالا محقق می‌شود.

 

 

برای آمادگی بهتر، مقالات زیر را مطالعه کنید:

• • [تأثیر استرس و سلامت روان بر بهبودی پس از جراحی]

• • [پیشگیری و مدیریت عفونت پس از جراحی تعویض مفصل ران و زانو]